สำรวจคุณภาพลำน้ำ 

 

สำรวจกายภาพลำน้ำสำรวจคุณภาพลำน้ำสำรวจขยะหน้าแรกหน้าก่อนหน้านี้



                                            

           สำหรับคน คุณภาพน้ำ หมายถึง ความสะอาด-สกปรกของน้ำ สำหรับชีวิตในน้ำ ผู้ต้องดื่มน้ำและหายใจเอาออกซิเจนเช่นเดียวกับชีวิตอื่นๆ คุณภาพหมายถึงทั้งคุณภาพของน้ำที่ร่างกายมันใช้ และคุณภาพของ " บรรยากาศ " รอบตัว ไม่ว่าจะเป็นปริมาณออกซิเจนมี่ละลายอยู่ในน้ำ ความขุ่นใสของน้ำ แร่ธาตุและสารที่เจือปนในน้ำ ตลอดจนความเป็นกรด - ด่างของน้ำ
        การสำรวจคุณภาพน้ำนั้นทำได้หลายวิธี ได้แก่ การวิเคราะห์ทางเคมี การตรวจดูลักษณะของน้ำ และการตรวจดูสิ่งมีชีวิตในน้ำ " คู่มือนักสืบสายน้ำ " ใช้วิธีการตรวจสองอย่างหลัง เพราะไม่ต้องใช้อุปกรณ์ราคาแพง และไม่มีกระบวนการยุ่งยาก เหมาะสำหรับคนทุกเพศทุกวัยที่ต้องการตรวจสอบ ไม่เหมือนอย่างการตรวจสอบทางเคมี

สำรวจลักษณะของน้ำ
        ประสาทสัมผัสของตัวเราเองเป็นเครื่องมือแสนวิเศษ เราสามารถใช้ตา ใช้จมูก หรือแม้แต่หู ตรวจลักษณะของน้ำ ซึ่งเป็นวิธีที่ง่ายที่สุดและให้ข้อสังเกตเบื้องต้นเกี่ยวกับคุณภาพน้ำได้ดี

 

ประสาทสัมผัสของร่างกาย สามารถใช้ให้เป็นประโยชน์ได้

 อุปกรณ์
ball03a.gif ขวดพลาสติกใสก้นแบนขนาด 1 ลิตร ตัดปากขวดออก
ball03a.gif แผ่นวัดความขุ่นใส
ball03a.gif เทอร์โมมิเตอร์วัดอุณหภูมิ

hexa01i.gif สี
        โดยธรรมชาติน้ำไม่มีสี สีที่เห็นในน้ำคือสีของสิ่งที่เจือปนอยู่ในน้ำ
วิธีการ
1. ตักน้ำใส่ขวดพลาสติกขนาด 1 ลิตร และบันทึกสีที่เห็นจากข้างขวด ไม่ควรบันทึกสีด้วยการมองดูน้ำจากฝั่ง เพราะอาจเป็นสีจากพื้นใต้น้ำหรือตัวแปรอื่น
2. ในกรณีที่น้ำเน่าดำส่งกลิ่นเหม็นชัดเจน ไม่ต้องตักน้ำขึ้นมาดู บันทึกสีที่เห็นจากฝั่งน้ำ

hexa01i.gif กลิ่น
        เราได้กลิ่นต่างๆเมื่อไอของสสารนั้นลอยแพร่กระจายออกมากระทบประมาทจมูกของเรา น้ำไม่มีกลิ่นโดยธรรมชาติ กลิ่นของน้ำจึงเป็นสัญญาณบอกว่ามีสิ่งเจือปนอยู่ในน้ำ
วิธีการ
        ตักน้ำขึ้นมาดม ลงความเห็นกันในกลุ่มว่ากลิ่นเป็นอย่างไร ( ถ้าน้ำเหม็นมากจนได้กลิ่นจากริมฝั่ง ไม่ต้องตักขึ้นมา )

hexa01i.gif ความขุ่นใส
        แสงแดดจะสามารถส่องลงสู่ใต้น้ำได้ลึกหรือตื้นเพียงใดนั้น ขึ้นอยู่กับความขุ่นใสของน้ำ ส่งผลโดยตรงต่อชีวิตพืชและสัตว์ตามพื้นใต้น้ำ น้ำจะขุ่นใสแค่ไหนนั้นขึ้นอยู่กับปริมาณสารแขวนลอยในน้ำ เช่น ตะกอนดิน และแพลงก์ตอนสาหร่าย ตะกอนดินนอกจากจะทำให้น้ำขุ่นแล้ว ยังไปอุดรูซอกหลืบตามพื้นน้ำที่สัตว์ชอบอาศัยอยู่ด้วย
วิธีการ
1. วางแผ่นวัดความขุ่นใสไว้ที่ก้นขวดพลาสติกด้านใน
2. ตักน้ำจากลำธารใส่จนเต็มขวด
3. วางขวดไว้เฉยๆ ในร่มเงา รอให้น้ำนิ่ง
4. เมื่อน้ำนิ่งก้มดูจากปากขวด และบันทึกหมายเลขสีจางที่สุดที่มองเห็นบนแผ่นวัดความขุ่นใส

hexa01i.gif อุณหภูมิ
        น้ำยิ่งร้อน ออกซิเจนยิ่งละลายได้น้อย สัตว์น้ำจึงหลบพักในน้ำเย็นใต้ร่มเงาต้นไม้ได้สบายกว่าผืนน้ำกลางแดดร้อน และถ้ามีการปล่อยน้ำร้อนลงน้ำ เช่น น้ำเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม ออกซิเจนในน้ำจะลดลง
วิธีการ
1. ใช้ขวดพลาสติกตักน้ำกลางลำธาร แล้วนำขึ้นมาบนฝั่ง
2. จุ่มเทอร์โมมิเตอร์ลงไปประมาณ 20 วินาที บันทึกอุณหภูมิน้ำ

hexa01i.gif ความเร็วของกระแสน้ำ
        ยิ่งน้ำไหลเร็วเท่าไร ออกซิเจนยิ่งถ่ายเทในน้ำได้มาก ดูวิธีการวัดความเร็วกระแสน้ำ จาก การสำรวจกายภาพลำน้ำ พื้นใต้น้ำที่มีกรวดมาก ทำให้ผิวน้ำแตกกระเซ็น ช่วยให้ออกซิเจนถ่ายเทได้ดีขึ้น ฟังเสียงดูก็รู้ว่าน้ำไหลดี
ตรวจคุณภาพน้ำด้วยการสำรวจชีวิตในน้ำ
        สัตว์น้ำต้องการออกซิเจนหายใจเช่นเดียวกับสัตว์บก และในน้ำก็มีออกซิเจนละลายอยู่แต่น้อยกว่าในอากาศหลายเท่า สัตว์ส่วนมากชอบอยู่ในน้ำสะอาด มีออกซิเจนสูง แต่หลายชนิดสามารถปรับตัวให้อยู่ในที่ที่มีออกซิเจนน้อยได้ และบางชนิดก็ทนอยู่ได้ในที่ที่เกือบไม่มีออกซิเจนเลย ฉะนั้นถ้าเกิดมลภาวะที่ทำให้ออกซิเจนในน้ำลดลง สัตว์ที่ต้องการออกซิเจนสูงจะอยู่ไม่ได้ ในขณะที่สัตว์ที่ทนอยู่ได้ในภาวะที่ออกซิเจนต่ำกว่าจะสามารถอยู่ได้อย่างดี เราจึงประเมินระดับมลภาวะในน้ำได้จากการสังเกตประเภทสัตว์น้ำ สัตว์ที่เราใช้วัดระดับมลภาวะเรียกว่า
" สัตว์ตัวบ่งชี้ "
        สัตว์น้ำที่เราสำรวจนี้ เป็นสัตว์น้ำตัวเล็กๆได้แก่ แมลงน้ำและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่นๆ พวกมันมักเกาะหากินอยู่ตามพื้นใต้น้ำเฉพะที่ ไม่ค่อยว่ายย้ายถิ่นไกลๆอย่างปลา การสำรวจสัตว์เล็กพวกนี้จึงช่วยให้เราสามารถตรวจสอบคุณภาพน้ำได้อย่างละเอียดแม่นยำ
        นอกจากสัตว์น้ำ สาหร่ายหรือตะไคร่ในน้ำยังบอกได้คร่าวๆถึงปุ๋ยและสารอินทรีย์ที่ถูกปล่อยสู่ลำน้ำ
อุปกรณ์  
ball03d.gif  สวิงหรือกระชอนจับสัตว์น้ำ
ball03d.gif  ถาดลึกขนาดใหญ่ หรือกะละมังสีขาว
ball03d.gif  ถ้วยน้ำจิ้มพลาสติกสีขาว 6-10 ใบ
ball03d.gif  ช้อนพลาสติก
ball03d.gif  พู่กันขนาดเล็ก
ball03d.gif  แว่นขยาย
ball03d.gif  คู่มือหาชื่อสัตว์เล็กน้ำจืด
วิธีการ
        นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกคิดค้นวิธีวัดระดับมลภาวะในลำน้ำด้วยการดูสัตว์เล็กน้ำจืดต่างๆกันมากมายหลายวิธี แต่ละวิธีมีจุดแข็งจุดอ่อนต่างกัน วิธีของนักสืบสายน้ำเป็นวิธีที่ใช้ได้ดี แต่ต้องใช้นักสืบกลุ่มใหญ่

hexa01b.gif  กติกาเบื้องต้น
วิธีตรวจคุณภาพน้ำของนักสืบสายน้ำมีข้อกำหนดดังนี้
ball03b.gif ใช้สัตว์ตัวบ่งชี้ทั้งหมด 16 กลุ่ม เป็นสัตว์ที่พบได้ทั่วไป และสังเกตได้ง่าย สัตว์บ่งชี้แต่ละกลุ่มมีรหัสกลุ่ม A B C D …จนถึง P
ball03b.gif เก็บสัตว์ 10 ตัวอย่าง ดังนั้นการสำรวจจึงเหมาะสำหรับผู้สำรวจทีมใหญ่ตั้งแต่ 10-20 คนขึ้นไป ( ผู้สำรวจกลุ่มเล็กอาจรู้สึกเบื่อที่ไม่มีเพื่อนช่วยเก็บตัวอย่าง)
ขั้นตอนการสำรวจ
   
ขั้นที่ 1 : แบ่งหน้าที่
        แบ่งผู้สำรวจออกเป็น 5-10 กลุ่ม กลุ่มละ 2-3 คน แยกกันไปเก็บตัวอย่างจากจุดต่างๆในบริเวณสำรวจ โดยควรเก็บทั้งในพื้นที่เป็นแก่งน้ำไหลเป็นระลอก และในที่ที่เป็นแอ่งด้วย  โดยอาจแบ่งกลุ่มดังนี้

กลุ่มที่ 1 arrow03b.gif ไปส่วนที่เป็นโค้งลำน้ำ

กลุ่มที่ 2 arrow03b.gif ไปสำรวจบริเวณต้นน้ำ

กลุ่มที่ 3 arrow03b.gif ไปสำรวจบริเวณน้ำนิ่ง  น้ำไหล

  ขั้นที่ 2 : เก็บตัวอย่าง
       ผู้สำรวจเก็บตัวอย่างดังนี้ (ถ้าแบ่งผู้สำรวจได้เพียง 5 กลุ่ม แต่ละกลุ่มต้องเก็บ 2 ตัวอย่าง)
ตักสัตว์ 2-3 กระชอน + เก็บหินเพื่อหาสัตว์ 1-2 ก้อน นำมาเป็นตัวอย่าง 1 ตัวอย่าง
  
ขั้นที่ 3 : สังเกตและบันทึก
1. ถ่ายสัตว์ลงถาดใส่น้ำ
2. สังเกตประเภทสัตว์
3. บันทึกเฉพาะ "สัตว์ตัวบ่งชี้" ลงในแบบบันทึก
4. สำรวจให้ดีว่าได้สังเกตสัตว์ตัวบ่งชี้ที่อยู่ในถาดครบหมดแล้วหรือไม่ เมื่อบันทึกเรียบร้อยแล้ว ปล่อยสัตว์และนำก้อนหินไปคืนลำน้ำ
  
ขั้นที่ 4 : สรุปผล
ผู้สำรวจเอาบันทึกของทุกกลุ่มมารวมกัน นับจำนวนกลุ่มนักสืบที่พบสัตว์ตัวบ่งชี้แต่ละกลุ่ม และกาลง " ตารางประเมินคุณภาพน้ำ"
  
ขั้นที่ 5 : ประเมินผล
ประเมินคุณภาพน้ำโดยพิจารณาจากกราฟ ยิ่งพบสัตว์ที่ต้องการออกซิเจนสูงมากเท่าไร ยิ่งแสดงว่าน้ำคุณภาพดี (สะอาด) แต่ถ้าพบสัตว์ที่ทนภาวะออกซิเจนต่ำได้มากเท่าไร ยิ่งแสดงว่าน้ำคุณภาพไม่ดี (สกปรก)
        เพื่อช่วยให้ตีความภาพกราฟง่ายขึ้น เราแบ่งสัตว์ตัวบ่งชี้ออกเป็นหมวดใหญ่ 4 หมวด ได้แก่
พิจารณาดูว่า
โดยรวมแล้ว สัตว์ในหมวดใดโดดเด่นที่สุด คุณภาพน้ำจะตกอยู่ในเกณฑ์นั้น หรือถ้าความโดดเด่นคาบเกี่ยวระหว่างสองหมวด แสดงว่าคุณภาพน้ำตกอยู่ในเกณฑ์ระหว่างนั้น ผู้สำรวจอาจเปรียบเทียบตัวอย่างน้ำกับการตีความ
         ความสามารถในการประเมินคุณภาพน้ำขึ้นอยู่กับความรอบคอบในการสังกตลักษณะลำน้ำและรายละเอียดของกิจกรรมต่างๆในบริเวณพื้นที่นั้น ตลอดจนความรู้ที่สะสมจากประสบการณ์จริง เพราะฉะนั้นยิ่งผู้สำรวจทำการสำรวจหลายครั้ง จะยิ่งเกิดความชำนาญจนกลายเป็นผู้เชี่ยวชาญในที่สุด
และถ้านักสืบตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างสม่ำเสมอ

    ผู้สำรวจจะสามารถเฝ้าระวังคุณภาพน้ำได้ว่า
flo01i.gif ยังคงสภาพเดิม (กราฟสังคมสัตว์ไม่เปลี่ยนแปลง)
flo01i.gif กำลังฟื้นตัว (กราฟสังคมสัตว์มีแนวโน้มมาทางซ้ายมากกว่าการสำรวจครั้งก่อน)
flo01i.gif กำลังเสื่อมลง (กราฟสังคมสัตว์มีแนวโน้มมาทางขวามากกว่าการสำรวจครั้งก่อน)

อุปกรณ์สำรวจลำน้ำ

ball04d.gif  เครื่องมือสำรวจกายภาพลำน้ำและความเร็วกระแสน้ำ                     

                    

เชือก+ไม้วัดความกว้าง-ลึก

 

1.ไม้วัดหรือด้ามไม้ทำเครื่องหมายทุกๆ 20 เซนติเมตร

2.เชือกวัดหรือเชือกผูกปมทุกๆ 1 เมตร

3.วัสดุลอยน้ำสำหรับวัดความเร็วกระแสน้ำ

4.นาฬิกาจับเวลาได้เป็นวินาที

 ball04d.gif เครื่องมือตรวจลักษณะน้ำ

 

อุปกรณ์สำรวจ

อุปกรณ์วัดความขุ่นใส

 

5.เทอร์โมมิเตอร์

6.ขวดพลาสติกขนาด 1 ลิตร ตัดปากขวดออก

7.แผ่นวัดความขุ่นใส

8.ถาด/กะละมังสีขาวสำหรับใส่สัตว์

9.แว่นขยาย

10.สวิงหรือกระชอนสำหรับตักสัตว์

11.ถ้วยน้ำจิ้ม

12.ช้อนพลาสติก

13.พู่กันเล็ก

14.ตู้ดูสัตว์ทำเอง

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

อ้างอิงจาก     arrow14a.gif คู่มือนักสืบสายน้ำ,โครงการนักสืบสายน้ำ, มูลนิธิโลกสีเขียว